Samtök ferðaþjónustunnar

Samtök ferðaþjónustunnar
www.saf.is - info@saf.is

Aðalfundur SAF – árið 2004

Ræða formanns

Samgönguráðherra, kæru félagar.

Ég vil byrja á því að bjóða ykkur öll velkomin á þennan sjötta aðalfund SAF. Nú er enn að baki viðburðaríkt ár í ferðaþjónustu hér á Íslandi. Það má segja, að árangur ársins hafi komið á óvart miðað við þær væntingar sem uppi voru í upphafi árs. Ferðaþjónustan í heiminum hefur gengið í gegnum miklar sveiflur í kjölfar aukinna hryðjuverka, sjúkdóma og stríðsrekstrar og höfum við Íslendingar ekki farið alveg varhluta af þessu. Það er hins vegar ljóst, að við höfum náð að snúa vörn í sókn mjög hratt – og jafnvel mun hraðar en flestar samkeppnisþjóðir okkar í ferðaþjónustu. Á árinu 2003 komu hingað til lands um 320.000 ferðamenn, og fjölgaði þeim um 15% frá árinu áður. Tekjur af erlendum ferðamönnum voru tæplega 40 milljarðar og jókst hlutur ferðaþjónustu af gjaldeyristekjum úr 12% í 13,1% á árinu. Ferðþjónustan er þegar orðin þriðja stoðin í efnahagskerfi þjóðarinnar, ásamt sjávarútvegi og iðnaði. Við getum því verið stolt af þeim árangri sem náðst hefur í uppbyggingu ferðaþjónustu hér á síðustu misserum. Það var mikil framsýni að leggja í stóraukna markaðssókn fyrir Ísland í kjölfar hryðjuverkana 11. september 2000, þegar flestar aðrar þjóðir kusu að halda að sér höndum í markaðsstarfi. Íslensk stjórnvöld, með samgönguráðherra í broddi fylkingar, sem og fyrirtæki í greininni eiga mikinn heiður skilið vegna þessa og má segja að ferðaþjónustan almennt sé að uppskera vel núna vegna þessarar framsýni. Horfur eru almennt góðar fyrir árið 2004 og er ekkert sem bendir til annars en að erlendum gestum okkar muni fjölga áfram á þessu ári. Við ætlum okkur stóra hluti í ferðaþjónustu á næstu árum og það er því mikil vinna framundan hjá okkur öllum til að tryggja áframhaldandi góðan árangur.

Á síðasta ári fögnuðu samtökin okkar fimm ára afmæli sínu. Þetta hafa verið mjög viðburðarík ár og við getum státað af mjög góðum árangri á mörgum sviðum. Stofnun SAF var mikill áfangi í uppbyggingu ferðaþjónustu hér á landi. Það eru ekki margar þjóðir, sem eiga viðlíka samtök og samtökin okkar eru. Í SAF sameina krafta sína bæði kaupendur og seljendur þjónustu til ferðamanna. Megináhersla okkar er að vinna að sameiginlegum hagsmunamálum greinarinnar í heild. Ferðaþjónustan hér á landi er ung atvinnugrein og hefur vaxið mjög hratt á ótrúlega skömmum tíma. Mikill fjöldi fólks á afkomu sína undir því að vel takist til á þessu sviði. Allar spár gera ráð fyrir að ferðaþjónusta í heiminum haldi áfram að stækka. Landið okkar hefur alla möguleika á að vera áfram áhugaverður áfangastaður, en það er að sjálfsögðu mikið undir því komið að okkur auðnist að vinna áfram saman að því að ná því marki.

Á árinu 2003 var mikil vinna lögð í stefnumótun samtakanna fyrir næstu árin. Mjög margir félagsmenn komu að þessari vinnu og vil ég fá að nota tækifærið til að þakka þeim fyrir frábært starf. Stefnumótunin verður kynnt í heild sinni hér á eftir og liggur bæklingur með niðurstöðum hennar fyrir fundinum. Það er hins vegar rétt að draga hér fram það helsta sem einkennir framtíðarsýn okkar fyrir næstu misserin og skapa umgjörð fyrir starfsemi SAF í næstu framtíð. Samtökin vilja að stefnt verði að tvöföldun gjaldeyristekna af ferðaþjónustu fyrir lok árs 2012 og að beinar gjaldeyristekjur verið þá komnar í a.m.k. 80 milljarða króna. Samtökin vilja því tryggja, að ferðaþjónustan verði áfram ein af meginstoðum íslensk efnahagslífs. Til þess að þetta megi ganga eftir, verður að tryggja betri arðsemi fyrirtækja í ferðaþjónustu og að greinin verði talin áhugaverður fjárfestingarkostur hjá innlendum sem erlendum fjárfestum. Þetta eru háleit markmið og það er mikil vinna framundan til að tryggja þau. Við vitum að afkoma fyrirtækja í greininni hefur almennt ekki verið nægilega góð, fyrirtæki eru yfirleitt smá og hafa lítið eigið fé til ráðstöfunar. Samvinna innan greinarinnar hefur verið vaxandi undanfarin ár, sem hefur þegar haft jákvæð áhrif á arðsemi margra fyrirtækja í ferðaþjónustu. Við eigum þó enn langt í land með að nýta betur alla þá möguleika sem aukin samvinna gefur okkur í markaðssetningu og uppbyggingu greinarinnar. Samtökin vilja því efla enn samstarf ferðaþjónustufyrirtækja og annarra hagsmunaaðila til að styrkja innviði greinarinnar. Við viljum að landið allt verði kynnt til eflingar ferðaþjónustu og að ímynd byggi á hreinleika, heilsu, öryggi og fegurð landsins okkar. Við viljum líka að nýsköpun og fagmennska í greininni tryggi arðsemi greinarinnar á heilsársgrunni.

Allt hljómar þetta vel – en hvað þýðir þetta í raun ? Í dag skapar ferðaþjónustan rúmlega 14.000 manns atvinnu hér á landi og er það tæplega 10% af heildarmannafla landsins. Ef markmið okkar nást má reikna með að um 20.000 manns hafi atvinnu af ferðaþjónustu á árinu 2012 og má ætla að það verði rúmlega 12% af heildarmannafla. Mjög stór hluti þessara starfa verða til úti á landi. Ferðaþjónustan er sú atvinnugrein sem þegar í dag dreifir störfum einna mest um allt land. Gott dæmi um þetta er t.d. að sjá á Húsavík, þar sem ferðaþjónusta hefur á skömmum tíma orðið ein meginstoðin í atvinnulífinu og þúsundir ferðamanna koma þangað á hverju ári og skapa störf og tekjur sem nýtast bæjarfélaginu. Það eru mjög víða um landið svipuð tækifæri sem hægt er að nýta í framtíðinni. Hve stórt hlutfall þessir 80 milljarðar verða af gjaldeyristekjum þjóðarinnar er erfitt að spá um, þar sem við vitum lítið um þróun annarra greina. Það er þó ljóst, að við stefnum að því að þetta verði a.m.k um 15% af gjaldeyristekjum okkar eftir þetta tímabil. Við höfum oft sagt að einn af veikum þáttum ferðaþjónustunnar er að hún hefur ekki verið skilgreind nægilega vel sem atvinnugrein. Við þurfum sjálf að horfa nokkuð í eigin barm í þessum efnum. Þessar tölur sem koma fram hér að framan sýna svo ekki verður um villst, að ferðaþjónustan stendur fyllilega undir því að teljast til atvinnugreina – og miklu meira en það !! Það verður mjög áhugavert að heyra skoðanir fjárfesta hér á eftir um hvað þurfi að breytast til að fjárfestar fari að sjá betur þau miklu tækifæri sem felast í ferðaþjónustu og ferðaþjónustufyrirtækjum hér á landi.

Hagfræðistofnun Háskóla Íslands gaf út mjög áhugaverða skýrslu í lok síðasta árs þar sem fjallað er um þjóðhagslegt gildi ferðaþjónustu hér á landi og hlutverk hins opinbera í þessum efnum. Í stuttu máli styður þessi skýrsla mjög vel við þá skoðun, að áhrif ferðaþjónustu eru gríðarleg á efnahaglíf okkar og eru líklega meiri en við höfum hingað til haldið fram. Í skýrslunni kemur fram, að ef talin eru bein, óbein og afleidd áhrif ferðaþjónustu, má ætla að þau heildaráhrif sem verða til í hagkerfinu vegna útgjalda ferðamanna séu nær 90 milljörðum á ári. Hér er um gífurlega fjármuni og hagsmuni að ræða. Það er eflaust vegna þessa sem ríkisstjórn Íslands getur ferðaþjónustu sérstaklega í síðustu stefnuyfirlýsingu sinni, en þar segir m.a. :

“að nýta sóknarfæri ferðaþjónustunnar eins og kostur er. Greininni verði sköpuð sambærileg rekstrarskilyrði og í samkeppnislöndum. Ferðamálaráð vinni náið með aðilum í greininni að markaðsstarfi og framþróun með það að markmiði að þjónusta við ferðamenn verði heilsársatvinnugrein og skapi þannig fleiri örugg og vel launuð störf.”

Það er því alveg ljóst að stjórnvöld gera sér mjög vel grein fyrir mikilvægi ferðaþjónustunnar hér á landi og er það vel. Það er gríðarlega mikilvægt og mikið fagnaðarefni að ferðaþjónustunni skuli vera gert svo hátt undir höfði eins og þarna kemur fram. Við verðum hins vegar líka sem atvinnugrein að standa keik undir þeim væntingum sem gerðar eru til okkar og þeirra möguleika sem liggja í ferðaþjónustu hér á landi í framtíðinni. SAF munu að sjálfsögðu leggja fram alla sína krafta til að vinna áfram að þessum sameiginlegu hagsmunamálum með stjórnvöldum. Í upphaflegri dagskrá var gert ráð fyrir að Geir Haarde, fjármálaráðherra ræddi hér á fundinum nánar um þýðingu ferðaþjónustunnar. Geir varð á síðustu stundu að afboða komu sína, þar sem hann verður fulltrúi ríkisstjórnar Íslands við minningarathöfn á Spáni, sem haldinn er vegna fórnarlamba hryðjuverkanna þar þann 11. mars s.l. Geir þótti að sjálfsögðu leitt að þurfa að afboða með svo stuttum fyrirvara og bað fyrir bestu kveðjur til okkar allra hér. Sturla Böðvarsson, samgönguráðherra var svo vinsamlegur að taka að sér, að fjalla um þessi mál í ræðu sinni hér á eftir og verður áhugavert að heyra nánar um hugmyndir hins opinbera um framtíðarhorfur og þýðingu ferðaþjónustu hér á landi.

Þessi framtíðarsýn sem ég hef dregið hér upp er nokkuð björt og gerir ráð fyrir áframhaldandi vexti í greininni. Það er alveg ljóst að til þess að þessi markmið náist verðum við að bretta upp ermar og standa vaktina vel áfram. Við verðum þó að vera alveg klár á því, að það eru ýmsar ytri aðstæður sem geta haft áhrif á afkomu og viðgang greinarinnar. Það er mjög áhugavert að velta aðeins fyrir sér hvað sú yfirlýsing þýðir, að greininni verði sköpuð sambærileg rekstrarskilyrði og í samkeppnislöndum okkar, eins og fram kemur í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar hér að framan. Eitt af því sem greinin hefur þurft að glíma við eru miklar sveiflur í gengi íslensku krónunnar, sem hefur leitt til mikillar sveiflu í afkomu fyrirtækja í greininni. Á árinu 2003 var gengi krónunnar mjög sterkt gagnvart erlendum myntum og þá sérstaklega bandaríkjadollara. Þetta hefur valdið útflutningsgreinum eins og ferðaþjónustu nokkrum vanda. Þar sem mörg ferðaþjónustufyrirtæki eru með tekjur sínar tengdar erlendum gjaldmiðlum, en mestan kostnað í íslenskum krónum hefur þetta þýtt að fjölgun ferðamanna hefur ekki alltaf skilað sér í fleiri krónum í kassann ! Þannig standa gjaldeyristekjur af ferðaþjónustu nær í stað á milli ára í krónum talið, þrátt fyrir mikla fjölgun ferðamanna. Að hluta til skýrist þetta með lækkun fargjaldatekna flugfélaga milli ára, sem væntanlega skýrist með aukinni samkeppni. Neysla innanlands eykst hins vegar aðeins um tæp 7% á meðan að gestum hingað fjölgaði um 15%. Skýringar á þessum mun er að mestu að finna í áhrifum gengis á tekjurnar. Önnur áhrif sem eru mjög greinileg er að verðlag hér hefur hækkað mjög umreiknað í erlenda gjaldmiðla, þrátt fyrir að verðbólga hér á landi hafi verið lág á árinu. Erlendir gestir okkar kvarta oft yfir verðlagi hér og það er erfitt að skýra þessar sveiflur fyrir þeim. Samkeppnisstaða okkar er því í raun nokkuð verri vegna þessarar gengisóvissu sem við erum sífellt að glíma við. Annað sem hefur mikið með samkeppnisstöðu að gera eru þeir vextir og fjármagnskostnaður sem við greiðum hér á landi. Það er ljóst að vextir hafa lækkað hér á síðasta ári og virðast vera að færast nær vöxtum samkeppnislanda. Þó er enn nokkuð í land með það að sambærileg kjör bjóðist hér á landi og í flestum samkeppnislöndum okkar. Eitt enn sem skapar óvissu í rekstri fyrirtækja í dag er, að ekki hefur enn verið gengið endanlega frá öllum kjarasamningum. Það er okkur alger lífsnauðsyn að skynsamleg niðurstaða náist í þeim samningum sem enn eru lausir. Línan hefur að hluta til verið lögð með þeim kjarasamningum sem undirritaðir hafa verið. Svo virðist, sem vel hafi tekist til að viðhalda þeim stöðugleika sem hér hefur þó ríkt á undanförnum árum og hefur reynst okkur öllum svo dýrmætur ! Þó er enn ósamið við nokkra hópa, m.a. verslunarfólk og stéttir tengdar flugrekstri. Það er mjög mikilvægt að stöðugleiki verði einnig hafður að leiðarljósi í þeim samningum sem framundan eru, og að samkeppnisstaða fyrirtækja í ferðaþjónustu verði ekki skert á neinn hátt ! Flest íslensk flugfélög eru í mikill útrás og eru þar í mikilli samkeppni við erlenda aðila. Það er okkur öllum mikið keppikefli að starfsemi þessara félaga verði sem mest hér á landi, en það markmið næst ekki ef samkeppnisstaða hér versnar á einhvern hátt frá því sem nú er.

Kæru félagar . . !

Eitt af því sem valdið hefur aðilum í ferðaþjónustu nokkru hugarangri eru áform stjórnvalda að hefja vísindaveiðar á hvölum hér við land á nýjan leik. Samtök ferðaþjónustunnar hafa varað við þessum hugmyndum, þar sem við teljum að þetta geti haft mjög skaðleg áhrif á uppbyggingu ferðaþjónustu hér á landi á komandi árum. Málið er í raun tvískipt. Fyrst má nefna hugsanleg langtímaáhrif þessara veiða á ímynd Íslands – áhrif sem gætu farið að koma fram á næstu 3-5 árum ef illa tekst til. Í öðru lagi hefur verið bent á, að hvalaskoðun hefur verið mest vaxandi afþreying hér á landi fyrir erlenda gesti okkar. Þeir aðilar sem þessa grein stunda eru þess fullvissir, að ekki geti farið saman hvalveiðar og hvalaskoðun. Því er haldið fram, að ef fyrirhuguð áform verða sett í framkvæmd muni það meira og minna gera út af við flest þau fyrirtæki, sem stunda hvalaskoðun á örfáum árum. Þessi skoðun SAF hefur vakið upp nokkur skoðanaskipti og hefur sitt sýnst hverjum í málinu. Við getum öll verið sammála um að við Íslendingar eigum að ráða sjálfir hvernig við nýtum þær auðlindir sem við eigum og höfum aðgang að. Við megum þó aldrei láta stolt okkar blinda okkur þegar horfa þarf rökrétt á mál. Við verðum að reyna að meta þá hagsmuni sem við erum hugsanlega að fórna ef stjórnvöld ætla að halda sínu striki með veiðar á hval. Það eru aðeins örfáir einstaklingar sem trúa því, að hvalveiðar geti orðið arðbær atvinnugrein aftur hér á landi. Markaðir fyrir hvalkjöt eru einfaldlega ekki til staðar eins og áður var. Neysluvenjur og viðskiptahagsmunir hafa einfaldlega breyst, hér á landi sem og annars staðar. Eina spurningin er í raun hvort við setjum hvalakjötsfjallið okkar við hliðina á lambakjötsfjallinu – eða á bak við svínakjötsfjallið. Við höfum rakið hér að framan hve mikilvæg ferðaþjónusta er orðin í efnahagslífi okkar. Við einfaldlega verðum að staldra við ef hætta er talin á að þessi uppbygging geti á einhvern hátt skaðast vegna hvalveiða ! Það hefur t.d. komið fram í máli stjórnenda Icelandair, að þeir telja að hvalveiðar Íslendinga hafi þegar skaðað ímynd vörumerkis þeirra á erlendum mörkuðum. Þetta kemur m.a. fram í skemmdum sem unnar hafa verið á auglýsingum sem félagið notar og miklum fjölda bréfa og skilaboða sem fyrirtækinu berast enn frá fólki á hinum ýmsu mörkuðum. Ímynd er nokkuð erfitt fyrirbæri, sem erfitt er að festa hendur á eða mæla mjög nákvæmlega. Sköðuð ímynd getur haft áhrif á mjög löngum tíma. Þeir sem gagnrýnt hafa málflutning okkar hjá SAF hafa bent á góða stöðu ferðaþjónustu á síðasta ári, þrátt fyrir að hvalveiðar hafi þá verið þegar stundaðar á því ári. Þetta er því miður ekki mælikvarði á hvort hætta er á ferðum – það væri nú mjög gott ef svo væri. Allar skoðanakannanir benda til að almenningsálit í heiminum er á móti hvalveiðum. Þekking er mjög takmörkuð á raunverulegri stöðu hvalastofna. Samkvæmt könnun sem The Economist birti um daginn kom fram að flestir þeir sem spurðir voru töldu að aðeins ein hvalategund væri til og hún var talin í mikilli útrýmingarhættu. Auðvitað vitum við að þetta er ekki rétt. Að breyta þessari skoðun mun hins vegar kosta mikla peninga og fyrirhöfn. Við leggjum til að íslensk stjórnvöld leggi áform um framhald vísindaveiða á hilluna og að tekið verði fullt tillit til þarfa og sjónarmiða ferðaþjónustu þegar næstu skref verða ákveðin.

Á undanförnum árum hefur oft verið rætt um nauðsyn þess að endurskoða gildandi lagaumhverfi ferðaþjónustunnar. Að grunni til erum við að vinna á lögum frá árinu 1967. Ýmislegt hefur breyst síðan þá, þannig að það er mjög tímabært að skoða þessi mál. Samgönguráðherra hefur þegar sett saman vinnuhóp sem er að vinna að Ferðamálaáætlun fyrir komandi ár og er að vænta niðurstöðu seinna á þessu ári. Einn hluti af þessari vinnu er að skoða lagaumhverfið sem við búum við. Fulltrúi SAF í þessum hópi er framkvæmdarstjórinn okkar, hún Erna. Það er mjög mikil vinna framundan í þessum málum og munum við bjóða fram okkar sjónarmið og aðstoð í öllu því sem þar þarf að gera. Við lítum þannig á, að sú stefnumótun SAF sem kynnt er hér á fundinum geti verið gott innlegg inn í þessar umræður. Það eru flestir sammála því, að það þarf að endurskipuleggja stjórnkerfi það sem í gildi er um ferðaþjónustu og það þarf að auka skilvirkni í kerfinu frá því sem núna er.

Miklar umræður hafa átt sér stað innan okkar raða um þátttöku fyrirtækja í ferðaþjónustu á stórum ferðasýningum erlendis. Það hefur oft gengið illa að sameina krafta allra undir sama merki og hafa komið fram óánægjuraddir um kostnað, upplýsingagjöf og eftirfylgni með sýningum. Það er í raun með ólíkindum að ekki stærri áfangastaður en Ísland geti ekki komið fram undir sömu ímynd á slíkum sýningum og tel ég að við ættum að vinna í því að svo verði í mun meira mæli. Stjórn SAF hefur rætt þessi mál við fulltrúa frá Ferðamálaráði og hefur sú niðurstaða náðst, að sett verður á laggirnar sýningarnefnd, sem verður samráðsvetvangur SAF og Ferðamálaráðs um framkvæmd sýninga í Berlín, London og Gautaborg. SAF mun því í auknum mæli koma að framkvæmd þessara sýninga og þar verður því vonandi einfaldara að koma á framfæri sjónarmiðum fyrirtækja okkar í þessum málum. Einnig verður í sameiningu unnið að því að setja upp námskeið fyrir þau fyrirtæki sem hug hafa á þátttöku í þessum sýningum, þar sem farið verður yfir helstu atriði sem hafa verður í huga. Við bindum miklar vonir við að þetta samstarf muni auka áhuga fyrirtækja og hagsmunaaðila um aukið samstarf um þetta sýningarhald.

Kæru félagar . . . !

Ég hef hér tæpt á nokkrum af þeim mýmörgu málum sem snúa að ferðaþjónustu hér á landi. Það er ljóst að möguleikarnir eru gríðarlegir í framtíðinni og það verður gaman að takast á við öll þau verkefni sem framundan eru. Eins og fram hefur komið þá viljum við auka enn áhuga fjárfesta á fyrirtækjum í ferðaþjónustu. Ef markmið okkar nást um mikla fjölgun ferðamanna, þá eru framundan miklar fjárfestingar í þeim grunnþáttum sem þarf til að geta tekið við svo mörgum góðum gestum. Við megum heldur aldrei gleyma því hvað það er sem fyrst og fremst dregur gesti hingað til lands. Ég hef stundum sagt, að við ræðum mikið um afleiðingar ferðalaga, sem eru grunnþættir eins og flugsæti og hótelherbergi. Við verðum hins vegar einnig að leggja mikla og aukna rækt við ástæðu ferðalaga, sem eru grunnþættir eins og ímynd og afþreying. Gestir okkar koma hingað til að upplifa eitthvað, hvort sem það eru ævintýri í afþreyingu, eða náttúran, sem líklega dregur hingað flesta ferðamenn í dag. Við verðum því áfram að tryggja nýsköpun og fagmennsku í greininni. Fyrir fundinum liggur fyrir tillaga um að stofna Nýsköpunarsjóð og vöruþróunarsjóð SAF, sem hefur það markmið að hvetja fyrirtæki innan samtakanna til nýsköpunar og vöruþróunar, með því að veita viðurkenningar fyrir athyglisverðar nýjungar. Við höfum síðan fengið mjög athyglisverða fyrirlesara til að ræða við okkur um fjárfestingar í íslenskri ferðaþjónustu, út frá sjónarhóli fjárfesta. Það verður mjög áhugavert að heyra hvað þeir hafa að segja okkur um þessi mál. Ég vona að þessi dagur verði okkur öllum mjög árangursríkur og ekki síður skemmtilegur. Eins og fram hefur komið í fjölmiðlum höfum við ferðaþjónustufólk mjög gaman að því sem við erum að gera. Í þessu felst styrkleiki okkar sem við ættum að reyna að halda í. Það er ekkert sem segir, að það þurfi að vera leiðinlegt að standa í rekstri fyrirtækis, sem skilar viðunandi arðsemi !

Ég geri það að tillögu minni að Ari Edwald, framkvæmdarstjóri Samtaka atvinnulífsins verði skipaður fundarstjóri hjá okkur í dag og að Inga Sólnes frá Gestamóttökunni verði skipaður fundarritari. Ef ekki koma fram aðrar hugmyndir telst þetta samþykkt og bið ég þau bæði að taka til starfa. Ég segi hér með sjötta aðalfund Samtaka ferðaþjónustunnar settann.