|
Samtök ferðaþjónustunnar |
|
Ræða
Hreiðars Más Sigurðssonar, bankastjóra KB banka Fundarstjóri,
góðir áheyrendur. Þegar ég var beðinn
um að tala á þessum fundi um fjárfestingar í ferðaþjónustu var aðallega lagt
á mig að svara spurningunni um hvers vegna ekki væri fjárfest meira í
atvinnugreininni en raun ber vitni. Við þeirri spurningu eru til nokkur svör
– en hin spurningin er ekki síður áleitin hvort hægt sé að halda því fram að
í raun hafi verið fjárfest of mikið í íslenskri ferðaþjónustu á undanförnum
árum. Það eru nefnilega tvær hliðar á þessum peningi eins og flestum öðrum.
Lokaorð í nýlegri fréttatilkynningu frá Samtökum ferðaþjónustunnar, sem
raunar fjallaði um auknar gjaldeyristekjur af ferðaþjónustu, voru á þá leið
að arðsemi hennar geti ekki talist viðunandi. Um leið má eðlilega spyrja
hvort fjárfest hafi verið um of – eða að minnsta kosti er um leið komin
skýring á því hvers vegna erfitt er að fá sterka fjárfesta til þess að koma
inn í greinina með myndarlegum hætti. Hér er þó ekki
hægt að alhæfa. Auðvitað eru öflugir fjárfestar til staðar innan
ferðaþjónustugeirans. Nægir að nefna Flugleiðir í því sambandi og t.d. fjárhagslega
bakhjarla hinnar miklu uppbyggingar vandaðrar gistiaðstöðu að undanförnu. Hið ánægjulega
er auðvitað að enginn efast um að ferðaþjónustan eigi mikla framtíð fyrir
sér. Mikil aukning erlendra ferðamanna á undanförnum árum gefur tilefni til
bjartsýni og eflaust á sérstaða Íslands sem strjálbýlt, hreint og ómengað
land eftir að verða enn meiri á komandi árum. Snjóboltaáhrifin fyrir vandaða
ferðaþjónustu eru líka augljós – því fleiri ferðamenn sem koma og fara
ánægðir heim því fleiri ættingjum, vinum og kunningjum er sagt frá og því
fleiri greinar og fjölmiðlaefni um landið birtist almenningi um allan heim.
Tækifærin eru því til staðar. Þau eru að mínu viti nýtt ágætlega í dag og
engin ástæða er til annars en að gera ráð fyrir að svo verði einnig í framtíðinni.
Íslendingar kunna orðið sitt fag þegar ferðamennskan er annars vegar og gamla
reglan um að þolinmæði sé dyggð á ágætlega við. Enda þótt
framleiðni í ferðaþjónustu sé víða óviðunandi eru flestir sammála um að
verðmætasköpun hennar fyrir íslenskt samfélag sé umtalsverð. Beinar og
óbeinar tekjur frá ferðageiranum eru miklar og óvíða fleiri vaxtartækifæri að finna í atvinnustarfsemi á
Íslandi. Í raun má segja að ferðaþjónustan sé á margan hátt við hlið íslenskra útrásarfyrirtækja. KB
banki hefur á undanförnum árum vaxið hratt á erlendum vettvangi og sömuleiðis
lagt mörgum íslenskum fyrirtækjum lið sem lagst hafa í víking að undanförnu.
Smæð íslenska markaðarins hefur hvatt atvinnulífið til þess að leita
stækkunarmöguleika erlendis og segja má að þar taki sjórinn lengi við. Hið
sama má í raun segja um ferðaþjónustu á Íslandi sem breiðir út faðminn á móti
ört vaxandi hópi ferðamanna alls staðar að úr heiminum. Augljóst er að hinn
alþjóðlegi markaður verður seint mettaður. Nýting mannvirkjanna og þjónustunnar
er hins vegar annar handleggur. Og þar er á
nýjan leik komið að ásjónu ferðamennskunnar þegar fjárfestingar í henni eru
annars vegar. Krafan um arðsemi er að öllu jöfnu miskunnarlaus. Á því eru auðvitað undantekningar.
Fólk sem leggur aleiguna undir og freistar þess að byggja upp rekstur sem það
getur lifað af og viðskiptavild sem nýtist börnum þeirra og barnabörnum gerir
eðlilega ekki miklar kröfur um framlegð í fyrstu og sættir sig jafnvel við
tiltölulega litla arðsemi eftir að hafa greitt sér viðunandi laun. Fjármagn
frá opinberum aðilum til þess að efla ferðaþjónustuna, t.d. sem lið í
varðveislu hinnar dreifðu byggðar, er oftast í formi styrkja eða að minnsta
kosti fjárfestinga sem ekki gera miklar kröfur um endurgreiðslu. Vel má
einnig sjá fyrir sér að í sumum tilfellum séu hugsjónir og tilfinningar á bak
við sumar fjárfestingar vegna til dæmis uppbyggingar eða varðveislu aðstöðu
sem íslenskir og erlendir ferðamenn njóta góðs af. Sem forstjóri
KB banka er ég hins vegar sjaldnast, og reyndar aldrei, í þeirri aðstöðu að
geta fjárfest á framansögðum forsendum og að öllu jöfnu er það reyndar alls
ekki innan verksviðs bankans að fjárfesta sjálfur í atvinnustarfsemi nema í
undantekningartilfellum og þá til skamms tíma. Fagfjárfestar og stjórnendur fjármagns
eða sjóða sem ekki eru í einkaeign geta heldur ekki fjárfest nema von um
arðsemi sé eðlileg og áhættan innan eðlilegra marka. Eftir standa þá til
dæmis fjársterkir einstaklingar sem eru reiðubúnir til að setja fjármuni í
uppbyggingu sem e.t.v. skilar arði eftir allmörg ár. Slíkir menn eru hins
vegar vandfundnir – en alltaf jafn eftirsóttir! Mér finnst hins
vegar áleitin spurningin um erlent fjármagn og þekkingu inn í íslenska
ferðaþjónustu. Ég nefni fjármagnið og þekkinguna samtímis vegna þess að uppsöfnuð
þekking og reynsla af tiltekinni sérhæfðri þjónustu gæti verið réttlæting
þess að fjárfesta í sömu starfsemi á Íslandi. Stærri útgáfur af þessari
hugmynd eru til dæmis tengdar hótelrekstri á Íslandi og auðvitað hefur maður
orðið var við misheppnaðar tilraunir til þess að fá stóru alþjóðlegu
hótelkeðjurnar til þess að festa fé í starfsemi hér á landi. Ítrekaðar
tilraunir á undanförnum árum til að fá hótelkeðjurnar að rekstri í tengslum
við tónlistarhús og ráðstefnusali hafa heldur ekki borið árangur og
væntanlega er þröskuldurinn alltaf sá sami – uppbygging viðskiptavildarinnar
tekur of langan tíma – fjármagnið þarf arðsemina strax. En það eru margir
aðrir geirar ferðaþjónustunnar sem gætu notið góðs af erlendri þekkingu,
reynslu, viðskiptasamböndum og síðast en ekki síst fjárfestingu og e.t.v.
ættum við að vera duglegri við að leita slíkra möguleika. Þrátt fyrir það
sem á undan er sagt ætla ég að leyfa mér að vera bjartsýnn fyrir hönd
íslenskrar ferðaþjónustu. Styrkleikar hennar eru fjölmargir – bæði inn á við
gagnvart íslensku samfélagi og út á við gagnvart erlendum markaði. Fyrir mig
sem bankamann, uppalinn og starfandi alla daga í bæði hröðu og kröfuhörðu
umhverfi fjármagns sem ætlað er að renta sig með einföldum og skjótvirkum
hætti, er athyglisvert að horfa á heildarmyndina um verðmætasköpun
ferðaþjónustunnar. Í grein sem starfsmaður greiningardeildar KB banka, Ásgeir
Jónsson, ritaði nýlega undir fyrirsögninni “Að græða á gestakomum” tíundar
höfundurinn ýmis atriði um óbein áhrif ferðaþjónustunnar. Mig langar til þess
að nefna hér nokkur atriði úr þessari athyglisverðu grein. Á meðal þeirra
leiða sem ferðaþjónustan fer til að skila verðmætum sem ekki eru daglega
fyrir augum okkar nefnir greinarhöfundur bætta framleiðni vinnuafls. Þar á
hann einkum við sköpun nýrra starfa sem gefa fólki tækifæri á hærri tekjum en
ella hefði orðið að teknu tilliti til búsetu, menntunar og starfsþjálfunar.
Sömuleiðis kann staðbundið atvinnuleysi eða önnur vannýting vinnuafls að vera
til staðar á ákveðnum svæðum sem atvinnusköpun í ferðaþjónustu getur unnið á. Í öðru lagi
nefnir Ásgeir bætta nýtingu fjárfestinga og oft á tíðum fasts kostnaðar. Í
því samhengi má í senn nefna hið augljósa sem er aukin sala á þjónustu,
flutningum, afþreyingu o.s.frv. en einnig hitt sem sjaldnar sést eins og t.d.
nýting félagsheimila, skólabygginga og annars sem stendur autt á sumrum eða
nýtist ekki nema í örfáa daga ársins fyrir heimamenn. Viðbótarnotkun
umferðarmannvirkja okkar, vegakerfisins, sem gífurleg fjárfesting liggur í,
er sömuleiðis af hinu góða. Óbeinar tekjur okkar af bílaleigu, bensínsölu,
veitingarekstri o.fl. eru miklar og fyrir fámenna þjóð í stóru landi veitir
ekki af að auka umferð á rándýru vegakerfi okkar utan þéttbýlis eins og
kostur er. Í þriðja lagi
nefnir greinarhöfundur þátt ferðaþjónustunnar í sterkari grundvelli fyrir
sérhæfingu og fjölbreytni. Þar nefnir hann sérstaklega þátt ferðamannastraums
fyrir byggðarlög utan Reykjavíkur þar sem fjölbreytni skortir í verslun og
þjónustu vegna fólksfæðar og skorts á stærðarhagkvæmni. Þegar ferðamennska
bætist við viðskipti heimamanna sé grundvöllur fyrir aukna fjölbreytni
þjónustunnar og sem um leið treystir grundvöll áframhaldandi byggðar. Síðan
segir Ásgeir: Ljóst er af
þessu að þjóðhagslegur ábati ferðaþjónustu er mun meiri úti á landsbyggðinni
þar sem nýting framleiðsluþátta er verri og fjölbreytni minni vegna
fólksfæðar. Ennfremur er mun meiri ábati af þeim gestum sem koma hingað til
lands utan háannar vegna þeirrar miklu umframgetu sem þá er til staðar.
Afskipti stjórnvalda af greininni ættu einkum að felast í því að huga
sérstaklega vel að markaðsbrestum sem gætu hindrað þróun í greininni, s.s. að
tryggja nægilega landkynningu, og ennfremur að reyna að stýra notkun á
innviðum og framleiðslufjármunum til þess að auka þjóðhagslegan ábata eftir
þeim leiðum sem nefndar eru hér að ofan. Einnig er auðsætt að framlegð í
ferðaþjónustu er fallandi sem markast einnig af því hve íslenska þjóðin er
auðug og laun há hérlendis í alþjóðlegum samanburði. Það er alls
ekki sjálfgefið að Íslendingar vilji taka við öllum ferðamönnum sem vildu
hugsanlega koma til landsins, þar sem þeir hljóta að leggja ýmislegan kostnað
á heimamenn ef fjöldi þeirra eykst umfram ákveðin mörk, t.d. með aukinni
örtröð. Það er heldur ekki hagkvæmt að byggja upp fjármagnsstofn sem er
aðeins nýttur hluta ársins. Í þessu efni er því mikil nauðsyn að stilla saman
bætta arðsemi, byggðastefnu og náttúruvernd með þeim hætti að dreifa
ferðamannastraumnum frekar um landið og yfir árið. Samt sem áður er ljóst að
ferðaþjónustan felur í sér ýmsa dulda kosti fyrir svo fámenna þjóð sem
Íslendinga. Ferðaþjónustan
skapar aukna fjölbreytni í bæði afþreyingu og atvinnulífi fyrir þjóðina
sjálfa, einkum á landsbyggðinni. Ástæðan er einkum sú að sérhæfing eða
nýbreytni af einhverjum toga krefst einhvers lágmarksfjölda af viðskiptavinum
til þess að fastur kostnaður dreifist á nægilega margar einingar. Um leið og
ferðamönnum fjölgar skapast aukið svigrúm fyrir ný verslunar- og
þjónustufyrirtæki sem þjóna heimamönnum en ættu samt ekki tilverugrundvöll ef
ferðamenn væru ekki til staðar. Þessi áhrif ferðamennskunnar hafa byggst upp
á undanförnum árum og eru mjög auðsjáanleg um leið og komið er út fyrir
Reykjavík, með veitingastöðum, kaffihúsum, söfnum og afþreyingu sem hefur
auðgað mannlífið ásamt því að skapa fjölbreytni í atvinnulífi. Ferðaþjónustan
skýtur þannig fleiri stoðum undiratvinnulíf í dreifðari byggðum, en
fjölbreytni skapar einnig öruggari lífsafkomu. Þetta er mjög mikilvægt vegna
þess hve einhæfni er verulegt vandamál úti á landi og hve berskjaldaðir íbúar
á mörgum stöðum eru fyrir breytingum í einni atvinnugrein, s.s. sjávarútvegi.
Náttúrufegurð,
sögulegar minjar og fleira sem ekki verður fært úr stað, er á meðal þeirra
gæða sem geta staðið undir byggð víða um landið. Búseta á landsbyggðinni var
upphaflega grundvölluð á hagræði í nýtingu staðbundinna framleiðsluþátta. Í
sumum tilvikum var það nálægð við góð fiskimið sem gaf fólki ástæðu til þess
að setjast þar að. Þá skapaði nálægð við blómleg landbúnaðarhéruð þörf fyrir
þjónustu, verslun og úrvinnslu. Á mörgum stöðum lagðist þetta tvennt til,
landbúnaður og fiskveiðar. Þróun síðustu ára hefur verið í þá átt að bættar
samgöngur hafa dregið úr þjónustuhlutverki þessara byggðarkjarna úti á landi
og ennfremur hefur vægi staðsetningar fyrir nýtingu ýmissa auðlinda minnkað í
landsframleiðslu. Mikill samdráttur hefur átt sér stað í landbúnaði og
vélvæðing, markaðsvæðing og kvótastjórnun hafa breytt nýtingu staðbundinna
aðfanga í sjávarútvegi. Fengsæl fiskimið er hægt að sækja frá mörgum stöðum,
lönduðum afla er einnig hægt að aka hvert á land sem er og nálægð við
flugvelli og útflutningshafnir getur falið í sér meira hagræði en nálægð við
miðin.. Ef stjórnvöld vilja beita byggðastefnu í umboði þjóðarinnar hljóta
lausnirnar að fela það í sér að auðvelda stöðunum að færa sér í nyt
staðbundna framleiðsluþætti og styðja við sérhæfingu. Og þá falla öll vötn
til Dýrafjarðar. Ferðaþjónustan er ein af fáum greinum þar sem landsbyggðin
hefur enn raunverulega hlutfallslega yfirburði vegna landfræðilegra aðstæðna.
Greinin er í þessu tilliti nær eini augljósi vaxtarbroddurinn í nær öllum
byggðum landsins og hlýtur þess vegna að tengjast byggðastefnu stjórnvalda
með afgerandi hætti. Nú kann að vera
að ýmsum þyki einkaframtaksmaðurinn farinn að tala af óþarfa ákefð um þátt
ríkisvaldsins í uppbyggingu atvinnuveganna og hef ég þá þrennt til
útskýringar. Í fyrsta lagi að vera
uppalinn á landsbyggðinni og því áhugamaður um vöxt hennar og viðgang.
Í öðru lagi hef ég samviskusamlega rakið sjónarmið þess greinarhöfundar sem
ég nefndi fyrr í ræðu minni sem ég tel reyndar býsna athyglisverð eins og
reyndar svo margt annað sem kemur frá starfsfólki greiningardeildar KB banka.
Í þriðja lagi vil ég svo nefna að KB banki starfrækir 36 útibú víðsvegar um landið
og kemur að sjálfsögðu víða við sögu í atvinnurekstri innan ferðageirans. Ekki er annað
hægt en að hrósa samstarfsverkefni ríkisvaldsins og ferðageirans í
Íslandskynningu og markaðsfærslu erlendis þar sem Flugleiðir eru í broddi
fylkingar. Með miklum straumi erlendra ferðamanna til landsins, og raunar
einnig kröftugu áætlunarflugi á milli Evrópu og Ameríku, hefur Flugleiðum
tekist að halda uppi tíðni í áætlunarflugi sem er langt umfram það sem
eðlilegt er miðað við fólksfjölda á Íslandi. Þáttur Flugleiða í ferðageiranum
verður seint ofmetinn og til viðbótar er mér bæði ljúft og skylt að benda á
að án þessara góðu samgangna í lofti væri útrás íslensks atvinnulífs með
núverandi hætti óhugsandi. Landsmenn eiga því mikið undir góðum flugsamgöngum
og um leið vel heppnuðu markaðsstarfi erlendis og ekki verður annað sagt en
að víða hafi náðst ótrúlegur árangur. Ég get sagt það hér af eigin reynslu að
það er nánast sama hvar ég ber niður á ferðalögum mínum erlendis – alls
staðar eru menn spenntir fyrir Íslandi og lýsa yfir einlægum áhuga á að
komast þangað. Það er nánast alveg sama hverrar þjóðar viðmælendur mínir eru
– allir hafa heyrt mikið talað um landið, eða að minnsta kosti lesið greinar,
heyrt fréttir eða fengið á annan hátt upplýsingar sem hafa kveikt í þeim. En um leið og
rétt er að hæla Ferðamálaráði og Flugleiðum fyrir gott starf er sjálfsagt að
láta í ljós von um að öflug samkeppni fái þrifist í fluginu sem öðrum
atvinnugreinum. Afrakstur samkeppni hér á landi að undanförnu sést í lækkuðu
verði og enda þótt það sé væntanlega fullgott til að geta verið satt að það
sé hægt að fljúga manni til lengri tíma litið á svipuðu verði til Akureyrar
og Kaupmannahafnar er augljóst að lækkað verði í flugi eykur ferðamannastraum
til landsins. Landfræðileg einangrun okkar eykur auðvitað ferðakostnað til og
frá landinu og hamlar því væntanlega talsvert ferðalögum hingað upp – og það
vekur þá upp spurninguna um hvernig gesti okkur langar mest til að fá. Ég hef tekið
eftir því – og tel það fagnaðarefni – að fjárfestingar í ferðaiðnaðinum
miðast við efnameiri einstaklinga. Við erum að byggja góð hótel,
ferðaþjónustubændur byggja upp vandaða gistingu með öllum þægindum,
veitingastaðir eru fyrsta flokks og afþreyingartækifærin fjölbreytt og
stórhuga. Við erum sem sagt að færa okkur upp á skaftið ef svo má segja og
meðvitað eða ómeðvitað virðast sjónir ferðaþjónustunnar beinast að þeim sem
hafa í fyrsta lagi efni á að fljúga hingað og í öðru lagi að njóta hér
lífsins. Raunverulegt átak í þeim sem best borga – ráðstefnugestunum og
viðskiptaferðalöngunum – hefur þó ekki verið gert mér vitanlega með
heildstæðum hætti, en vonandi koma bæði tímar og ráð. Við hjá KB banka tökum
á móti miklum fjölda útlendinga á hverju ári og sem dæmi get ég nefnt að í
dag og kvöld koma um 45 starfsmenn bankans erlendis hingað til lands. Mér er
reyndar ekki kunnugt um hversu margir ná að taka sér frí í einhverja daga
hérlendis í tengslum við þessa ferð en ég viðurkenni að okkur gengur ekkert
sérstaklega vel að koma erlendum gestum okkar út á land yfir vetrarmánuðina.
Með fjölbreyttari aðstöðu í höfuðborginni og nágrenni hennar er ég hins vegar
viss um að við gætum oft fjölgað ferðadögum um einn eða tvo hjá hverjum og
einum. Góðir
áheyrendur. Mitt mat í stuttu máli er að miðað við núverandi aðstæður séu fjárfestingar í ferðaþjónustu hvorki óeðlilega litlar né miklar. Ég er líka þeirrar skoðunar að þolinmótt fjármagn geti ávaxtast vel í íslenskum ferðageira. Ég er hins vegar ekki sannfærður um að lengi til viðbótar verði unnt að setja samasemmerki á milli fjölgunar ferðamanna og bættrar afkomu í greininni. Vera kann að við þurfum enn að þrengja sjóndeildarhringinn og kappkosta að fá hingað efnameiri ferðamenn og fleiri viðskiptaferðamenn en verið hefur. Áfram þarf að lengja ferðamannatímann og auðvitað verður með einhverjum hætti að finna aðstöðu á landsbyggðinni meiri nýtingu yfir vetrarmánuði en verið hefur. Þegar grannt er skoðað virðist augljós rök fyrir því að hagur ferðaþjónustunnar og sameiginlegra sjóða og verðmætasköpunar landsmanna fari saman. Helstu vaxtarbroddar atvinnulífsins virðast annars vegar felast í útrás þess á erlenda markaði og hins vegar í uppbyggingu ferðaþjónustu innanlands. Framtíðin ætti því að vera björt en engu að síður eru mörg verkefni óleyst áður en hægt verður að tala um verulegan kynþokka ferðaþjónustunnar í heild sinni gagnvart fjárfestum. |
|
© SAF - Samtök ferðaþjónustunnar |
